Малите и семејни фарми во Европа, а и ширум светот, произведуваат голем дел од храната и нивните активности се суштински за достигнување на една одржлива рурална трансформација која ни е потребна.
Но, руралните претприемачи не можат да преживеат без една внимателно одбрана и таргетирана поддршка и релевантен совет кој ќе го подигне квалитетот на руралната советодавната услуга (Rural Advisory Services - RAS), која пак е многу значајна во овој процес. За успешни земјоделски практики, прифаќање на иновативни технологии и справување со пазарните и административни предвизици, советодавните служби имаат незаменлива улога.
Главната законодавна рамка за советодавните услуги за земјоделските стопанства во Европската унија е поврзана со спроведувањето на нејзината Заедничка земјоделска политика (ЗЗП) и особено правилата поврзани со вкрстената усогласеност.
Реформата на ЗЗП од 2003 година го воведе Механизмот за вкрстена усогласеност, кој обезбедува директни плаќања за усогласеност со основните стандарди за животна средина, безбедност на храната, здравјето на животните и растенијата и благосостојбата на животните од страна на земјоделците, и зачувување на добрите услови за земјоделско и еколошко земјиште (ГАЕК).
Регулативата на Советот (ЕС) бр. 1782/2003 од 29 септември 2003 година воспостави заеднички правила за шеми за директна поддршка според заедничката земјоделска политика и воспоставување на одредени шеми за поддршка на земјоделците и изменување на прописите.
Може да се заклучи дека со цел да им се помогне на земјоделците да ги исполнат стандардите за модерно, висококвалитетно земјоделство, потребно е земјите-членки да воспостават сеопфатен систем кој ќе нуди совети за комерцијалните фарми. Советодавниот систем за фарми-земјоделски стопанства треба да им помогне на земјоделците да станат посвесни за материјалните текови и процесите на фармата поврзани со животната средина, безбедноста на храната, здравјето и благосостојбата на животните, без на никаков начин да влијаат врз нивната обврска и одговорност да ги почитуваат тие стандарди.
Воведувањето на овој механизам резултираше со обврска за земјите -членки да воспостават советодавен систем за земјоделство за да им помогнат на земјоделците подобро да разберат и да се усогласат со ЕУ, животната средина, здравјето на луѓето и животните, благосостојбата на животните и ГАЕК. Во овој контекст, националните власти имаа должност да им понудат совети на своите земјоделци според ФАС (советодавен систем за фарми), користејќи, каде што е соодветно, одредени приоритетни критериуми.
Советодавниот систем за фарма ја опфаќа целата организација и разните јавни и / или приватни оператори кои обезбедуваат услуги за управување со фарма на земјоделец во земја -членка (види член 12 од Регулативата на Советот).
Постоењето на национален ФАС гарантира дека секој земјоделец може да побара и да добие совет, барем во однос на основните барања за вкрстена усогласеност во областите на животната средина, јавното здравје, здравјето на животните и растенијата, благосостојбата на животните и ГАЕК. Советодавното работење треба да ја процени специфичната ситуација на земјоделецот и да даде соодветен совет.
Притоа, не е задолжително една земја - членка да одлучи дали ќе има таков систем или не, но всушност според словото на законот и останатите регулативи, е прилично задолжително секоја земја - членка да воспостави и да работи национален советодавен систем за земјоделство. Како и да е, начинот на формирање и управување со оваа мрежа, во голема мера се разликува од земја до земја.
Во 2009 година, горенаведената Регулатива беше заменета со нова Регулатива на Советот (ЕЗ) бр. Изменување и дополнување на Регулативата (ЕЗ) бр. 73/2009 за воспоставување заеднички правила на шеми за директна поддршка за земјоделците според заедничката земјоделска политика и воспоставување одредени шеми за поддршка на земјоделците. Според оваа Регулатива, мора да се воспостави сеопфатен советодавен систем за земјоделство за да се исполнат стандардите за модерно и квалитетно земјоделство.
Најновото законодавство што директно влијае на имплементацијата на ЕУ ФАС се Регулативата (ЕУ) бр. Регулатива (ЕЗ) бр. 1306/2013 за финансирање, управување и следење на заедничката земјоделска политика. Согласно членовите 12 до 14 од оваа Регулатива, од земјите - членки се бара да воспостават советодавен систем за земјоделство за корисниците во управувањето со земјиштето и управувањето со фармите. Во исто време Регулатива (ЕУ) бр. 1305/2013 за поддршка на руралниот развој преку Европскиот земјоделски фонд за рурален развој во член 15 обезбедува рамка за субвенционирана советодавна шема, опсег на корисници, обуки за советници, како и кои се областите на советодавните услуги.
Регулатива (ЕУ) бр. 1305/2013 Член 15 (извадок)
Советодавни услуги, управување со фарми и услуги за помош на фарма
1. Поддршката според оваа мерка се доделува со цел:
(а) да им помогне на земјоделците, младите земјоделци како што е дефинирано во оваа Регулатива, носителите на шуми, другите управували со земјиште и МСП (мали и средни претприајтија) во руралните области да имаат корист од употребата на советодавните услуги за подобрување на економските и еколошките перформанси, како и климатската погодност и отпорност на нивното стопанство, претпријатие и/или инвестиција;
(б) промовирање на воспоставување на управување со фарма, помош на земјоделски стопанства и советодавни услуги за фарма, како и советодавни услуги за шумарство, вклучително и советодавен систем за земјоделство наведен во членовите 12 до 14 од Регулативата (ЕУ) бр. 1306/2013;
(в) промовирање на обука на советници.
2. Корисникот на поддршката обезбедена во став 1 (а) и (в) е давател на совети или обука. Поддршката според став 1 (б) се доделува на органот или телото избрано за формирање на управување со фармата, помош на фармата, советодавна земјоделска служба или советодавна служба за шумарство.
3. Органите или телата избрани да даваат совети ќе имаат соодветни ресурси во форма на редовно обучен и квалификуван персонал и советодавно искуство и сигурност во однос на областите во кои советуваат. Корисниците според оваа мерка се избираат преку повици за тендери. Постапката за избор е регулирана со закон за јавни набавки и е отворена за јавни и приватни тела. Тој е треба да биде објективен и да ги исклучува кандидатите со судир на интереси.
Областите на можни/потенцијални советодавни услуги наведени во член 15 ќе се користат како една од главните влезни информации за резултатот 1 во проектот РАМОНЕС.
Тука повторно треба да нагласиме дека обуките за советници според член 15 се поврзани со националните програми за квалификација и акредитација - формални, централни и статични - што може да се земат предвид како почетна точка - со пристапот на прецизно учење на РАМОНЕС програмата за учење. Сепак целта на нашиот проект е да одиме многу подалеку, на ниво на фарма, и да имаме повратни информации од клиентите/ земјоделсците за следење, евалуација, персонализирано насочено прецизно учење и сертифицирање.
Другото значајно влијание е, да се има советодавна шема за субвенционирање на ниво на ЕУ, во времето на спроведување на проектот РАМОНЕС, е тоа што бара од секоја земја - членка (вклучувајќи ги и партнерите во проектот) слични механизми за водење евиденција и известување во врска со обезбедувањето услуги кои потпаѓаат под субвенционирање, што помага да се воспостават почести процедури и подобро разбирање едни со други и во проектот. (Земјите -членки можат самостојно да воспостават свој систем со национални специфики, но генеричките правила се слични.)
Како што ќе видиме понатаму, нашиот партнер кој не е членка на ЕУ, Северна Македонија ги презема точните чекори за да се усогласи со барањата и правните рамки на ЕУ како што е опишано погоре, што ќе им донесе дополнителна корист да учествуваат во проектот РАМОНЕС и да го добијат искуството кое би било лесно искористливо од нивните национални агенции.